Šta je uzrokovalo Prvi svetski rat: Otkrivanje korena Velikog rata

Kada govorimo o Prvom svetskom ratu, često se u prvi plan ističe atentat na nadvojvodu Franca Ferdinanda 28. juna 1914. u Sarajevu. To je jednostavna priča, jedan dramatičan događaj koji je zapalio svetski požar. Ali da vam kažem, to je kao da kažete da je jedna šibica izazvala šumski požar koji se decenijama tinjao. Istina je mnogo složenija, tapiserija satkana od dugogodišnjih neprijateljstava, imperijalnih ambicija i opasnog plesa saveza koji su kontinentalni sukob učinili gotovo neizbežnim.

Da li je atentat na nadvojvodu bio jedini okidač?

Apsolutno ne. Iako je metak Gavrila Principa bio neposredan povod, on je samo zapalio barutnu burad koja je pažljivo sastavljana godinama. Uzmite u obzir aneksiju Bosne i Hercegovine od strane Austrougarske 1908. godine. Taj potez nije bio samo birokratska formalnost; bio je to direktan udarac srpskom nacionalizmu. Srbi su, vidite, gajili žarku želju da ujedine sve Južne Slovene u 'Veliku Srbiju'. Ta ambicija nije bila apstraktna politička teorija; bio je to duboko emotivan i kulturni pokret. Tajna društva poput Crne ruke, osnovana 1911. od strane pojedinaca koji su već organizovali prevrat u Srbiji 1903. (koji je uključivao ubistvo srpskog kralja i kraljice), aktivno su sledili taj cilj kroz terorizam i sabotažu protiv austrougarske vlasti. Njihov eksplicitni cilj: osloboditi Srbe koji žive pod tuđom vlašću. Atentat je bio kulminacija te intenzivne, često nasilne, nacionalističke borbe.

Kako su savezi uvukli sve?

Zamislite globalnu mrežu senzora za pokret. To je suštinski postao evropski sistem saveza. S jedne strane, imali ste Trojni savez: Nemačku, Austrougarsku i Italiju. S druge, Antantu: Francusku, Rusiju i Britaniju. Ovo nisu bili samo prijateljski sporazumi; bili su to sporazumi o međusobnoj odbrani, osmišljeni da odvrate agresiju, ali na kraju osiguravajući da lokalizovani sukob brzo preraste u nešto veće. Kada je Austrougarska, podstaknuta željom da kazni Srbiju, objavila rat 28. jula 1914., domino efekat počeo je da se odvija zastrašujućom brzinom. Rusija, videći sebe kao zaštitnika slovenskih naroda, mobilisala je svoje snage da brani Srbiju. Nemačka, vezana savezom sa Austrougarskom, zatim je objavila rat Rusiji. A kada je Nemačka, delujući po Šlifenovom planu, napala neutralnu Belgiju da bi pokrenula brzi napad na Francusku, Britanija, časno vezana svojim sporazumima, ušla je u sukob. Ovo nije bila samo serija nesrećnih događaja; bio je to logičan, iako tragičan, ishod sistema osmišljenog da garantuje kolektivnu bezbednost, ali koji je umesto toga garantovao kolektivni sukob.

Koje su bile manje poznate napetosti pre rata?

Pored dramatičnih naslova i saveznih manevara, mnoštvo drugih faktora doprinelo je nestabilnoj atmosferi. Jedan često zanemaren element bila je intenzivna trka u naoružanju među evropskim silama. Anglo-nemačka pomorska trka, na primer, videla je obe nacije kako ulažu ogromne resurse u izgradnju većih i boljih ratnih brodova. Ovo nije bilo samo pitanje vojne moći; podstaklo je atmosferu dubokog nepoverenja i straha, gde je svaka nacija gledala na vojno jačanje druge kao na egzistencijalnu pretnju. Razmotrite pomorske izdatke glavnih sila:

Imperijalističke ambicije takođe su imale kolosalan ulogu. Evropske nacije su vodile žestoku konkurenciju za kolonije u Africi i Aziji, videći te prekomorske teritorije kao izvore sirovina, tržišta i nacionalnog prestiža. Te rivalstva su često dovodila sile na ivicu rata, kao što se videlo u Marokanskim krizama 1905. i 1911., kada je Nemačka direktno osporila francuski uticaj u Maroku. Te konfrontacije su pojačale neprijateljstvo i pokazale spremnost da se rizikuje sukob radi kolonijalne dominacije. I nemojmo zaboraviti duboko ukorenjeno nezadovoljstvo u Francuskoj koje je proisteklo iz Francusko-pruskog rata 1870-1871., koji je rezultirao nemačkom aneksijom Alzas-Lorene. Taj 'revizionizam' – želja za osvetom i povratkom izgubljenih teritorija – bio je snažna podstruja u francuskoj spoljnoj politici. Ta osnovna pitanja, u kombinaciji sa opštim, gotovo naivnim, verovanjem u brz i odlučan karakter modernog ratovanja, stvorili su nestabilno okruženje zrelo za sukob.

Da li je Nemačka jedina krivac za početak rata?

Ovo je česta zabluda, koju je istorijska nauka uglavnom dekonstruisala. Iako su nemačke akcije nesumnjivo bile ključne u eskalaciji sukoba – posebno njena garancija 'praznog čeka' Austrougarskoj i kasnija invazija na Belgiju – ukazivanje isključivog krivca jednoj naciji znači preterano pojednostavljenje zaista složene mreže uzroka. Istoričari nastavljaju da raspravljaju o stepenu nemačkih namernih ratnih ciljeva u poređenju sa 'izračunatim rizikom' koji je izmakao kontroli. Da li je to bio agresivan pokušaj preuzimanja moći, ili očajnički pokušaj jačanja saveza i obezbeđenja svojih granica u brzo promenljivom geopolitičkom pejzažu? Istina je, kao i uvek, verovatno negde između. Slično tome, ideja da su SAD ušle u rat isključivo zbog potonuća Lusitanije u maju 1915. je takođe netačna. Ulazak Amerike u aprilu 1917. bio je pod uticajem kulminacije faktora, uključujući zloglasni Cimerov telegram i nastavljeno, neograničeno podmorničko ratovanje Nemačke. Koreni rata nisu jednostavna priča o dobru i zlu, već složena interakcija nacionalizma, militarizma, imperijalizma i niza diplomatskih pogrešnih procena i eskalirajućih kriza. To je oštri podsetnik da istorija retko, ako ikada, predstavlja jednostavnu priču.

Često postavljana pitanja

Šta je bila garancija 'praznog čeka'?

Prazan ček se odnosi na Nemačku bezuslovnu podršku Austrougarskoj u julu 1914., suštinski dajući Beču punu slobodu da se obračuna sa Srbijom, znajući da to može dovesti do rata sa Rusijom.

Šta je bio Šlifenov plan?

Šlifenov plan je bio nemački predratni vojni plan za brzo poražavanje Francuske kroz brzu invaziju neutralne Belgije, pre nego što se sva pažnja usmeri na Rusiju na istoku.

Kako su kolonijalne rivalstva doprinele ratu?

Takmičenje za kolonije u Africi i Aziji podstaklo je tenzije i nepoverenje među evropskim silama, stvarajući žarišta poput Marokanskih kriza koje su pojačale neprijateljstvo i spremnost na sukob.

Šta je revizionizam?

Revizionizam je politička politika usmerena na povratak izgubljenih teritorija ili statusa, sentiment koji je snažno osećala Francuska nakon poraza u Francusko-pruskom ratu i gubitka Alzas-Lorene Nemačkoj.